Het wonder van Leipzig

Op vrijdag 9 oktober 2009 plaatste NOS-correspondent Wouter Meijer het nieuwsbericht 'Het wonder van Leipzig' op de NOS-website. Het was toen twintig jaar geleden dat er in Leipzig, na Berlijn de grootste voormalige DDR-stad, een grootschalige demonstratie plaatsvond die tegen het DDR-regime gericht was. Met leuzen als 'Wir sind das Volk' (wij zijn het volk) en 'Keine Gewalt' (geen geweld) waren 70.000 mensen bijeen zonder dat de politie of de Sovjettroepen ingrepen. Dit was met recht een wonder te noemen als men kijkt naar eerdere opstanden in Oost-Duitsland. Zo was een grote opstand in Leipzig en in andere DDR-steden op 17 juni 1953 hard neergeslagen waarbij minstens 55 doden vielen. 

Nikolaikirche te Leipzich

Vredesgebeden
De opstand op 9 oktober 1989 was niet zomaar uit de lucht komen vallen. Al jaren lang werden er in de Nikolaikirche in Leipzig op maandag vredesgebeden georganiseerd door de lokale dominees. Tijdens deze politiek getinte kerkdiensten werden de kerkgangers opgeroepen om geweldloos in opstand te komen tegen het DDR-regime. Dominee Christoph Wonneberger organiseerde van 1986 tot eind oktober 1989 de vredesgebeden op maandag in de Nikolaikirche in Leipzig. Zo schreef hij op 9 oktober het volgende in zijn vlugschrift Wir sind ein Volk: 

„In de laatste weken zijn in verschillende steden in de DDR demonstraties gehouden die uitliepen op geweld: stenen gooien, kapotte ruiten, uitgebrande auto’s, gummiknuppels en waterkanonnen. Er is een onbekend aantal gewonden; van doden is sprake. Ook afgelopen maandag eindigde het in Leipzig met geweld. [...] Wij vragen iedereen: onthoud je van geweld! [...] Wij zijn één volk! Geweld onder ons laat eeuwig bloedende wonden achter! Partij en regering moeten voor alles voor de ernstige situatie verantwoordelijk worden gehouden. Maar vandaag is het aan ons om verdere escalatie van geweld te verhinderen. Daar hangt onze toekomst van af!”

Verzet tegen Honecker
Twee dagen voor de vreedzame opstand in Leipzig was in Oost-Duitsland uitbundig het 40-jarige bestaan van de DDR gevierd. Terwijl het bezoek van Michael Gorbatsjov aan Oost-Berlijn voor optimisme zorgde vanwege zijn glasnost-beleid, werd DDR-staatshoofd Erick Honecker, die geen hervormingen wilde doorvoeren, door protesterende mensen bestookt met anti-Honeckerleuzen. Gorbatsjov's boodschap aan de DDR-leiding was duidelijk: hervorming was noodzakelijk. 

"Wie te laat komt, wordt gestraft door het leven." 

Dit waren de woorden van Gorbatsjov. Enkele weken later werd Honecker afgezet door de partij.

'Maandagdemonstratie' te Leipzig - 16 oktober 1989

Ongekende gevolgen
Het massale, geweldloze verzet in Leipzig werd wereldnieuws en verspreidde zich in de daarop volgende weken over de DDR en zorgde voor grote druk bij het communistische regime. Precies een maand na 'het wonder van Leipzig' viel de Muur op 9 november 1989, de dag die de geschiedenis in ging als een dag die men van tevoren niet had kunnen voorspellen. De grenzen tussen Oost- en West-Duitsland gingen open en nog geen jaar later was de hereniging van beide Duitslanden een feit.  

Wellicht zou er zonder de inspanningen van enerzijds de dominees van Leipzig en anderzijds de kracht van de massa geen 9 november 1989 zijn geweest. Er is veel debat gevoerd over de vraag of Berlijn of Leipzig de 'heldenstad' was waar de eerste stappen naar hereniging werden gezet. In onder andere Der Zeit is hier een artikel over geschreven: 'Welche war die Heldenstadt?'

Terreur van de RAF

Wat blijft het verleden toch interessant en verrassend als je je erin verdiept. Je kunt je bijvoorbeeld afvragen welk verband er tussen een eengezinswoning in het Haagse Scheveningen en de extreem-linkse Duitse terreurgroep Rote Armee Fraktion  (RAF) is. Dat vroeg ik mij dus ook af. We mogen ons gelukkig prijzen met het immer aanwezige wereldwijde web, waardoor we vragen zoals hierboven gesteld vanachter onze laptop kunnen onderzoeken. 

Rote Armee Fraktion

Wellicht zegt de zaak Schleyer jullie iets. Hanns-Martin Schleyer, een Duitse manager en econoom, is een van de velen die het slachtoffer is geworden van de RAF-praktijken. De Rote Armee Fraktion is opgericht in 1970 in de BRD en was anti-imperialistisch, anti-kapitalistisch en keurde gewelddadigheid tegen 'het systeem' goed. De APO, ook al genoemd in mijn vorige blog over Rudi Dutschke, viel uiteen eind jaren zestig. Studenten die zich niet aansloten bij de sociaal-democratische SPD of communistische KPD, maar een radicaler pad zochten om zich te verzetten tegen de overheid, sloten zich aan bij de RAF. De RAF-leden zagen met lede ogen aan dat voormalige nazi's na de oorlog belangrijke functies kregen in de maatschappij. Ook wilden ze dat de oorlogsgeneratie verantwoording aflegde over het nazi-tijdperk en dat er werd afgerekend met het nazi-verleden. De RAF heeft tientallen moorden, ontvoeringen en bankovervallingen op hun naam staan. Ze geloofden dat het gebruiken van geweld noodzakelijk én geoorloofd was om hun idealen te bereiken. Hoewel de RAF slechts uit tien tot twintig personen bestond, stonden de leden bekend als gevaarlijk, gewelddadig en terroristisch. 

Hanns-Martin Schleyer (1973)

De zaak-Schleyer
Op 5 september 1977 werd Schleyer ontvoerd door de RAF. Hij werd aanvankelijk vastgehouden in Keulen, waarna hij enkele dagen in een eengezinswoning aan de Stevinstraat 266 te Scheveningen werd verborgen. Doordat een vrouwelijk RAF-lid ontdekt werd door de politie, moesten ze Schleyer noodgedwongen overplaatsen naar de Brusselse plaats Sint-Pieters-Woluwe. Hier is hij gevangen gehouden tot 18 oktober, de dag dat hij vermoord werd. 

Afrekening met het nazi-verleden

Waarom werd Schleyer ontvoerd en vermoord door de RAF? Als je naar het verleden van Schleyer kijkt, begrijp je waarom. Schleyer werd in 1933 op 18-jarige leefdtijd lid van de SS en bleef dit tot het einde van de Tweede Wereldoorlog. Ook was hij vanaf 1941 leider van de nationaalsocialistische studentenbeweging te Praag, waar hij verantwoordelijk wordt gehouden voor het vervolgen van linkse studentenleiders. Na de oorlog werd hij bij de denazificatie gekwalificeerd als 'meeloper' en kon ondanks zijn nazi-verleden een goede carrière opbouwen in het naoorlogse West-Duitsland. Vanaf de jaren zeventig was hij voorzitter van de Duitse werkgeversorganisatie Bundesvereinigung, der Deutschen Arbeitgeberverbände. Toen Schleyer gevangen werd gehouden door de RAF eiste de RAF vrijlating van elf RAF-leden. Deze eis is niet ingewilligd. Op 18 oktober 1977 werden enkele gevangen zittende kopstukken van de RAF dood aangetroffen in hun cel. Of het om collectieve zelfmoord of executie ging, daar wordt nog over gespeculeerd. Wel staat vast dat daarna Schleyer vermoord is vlakbij het Franse Mulhause. Zijn lijk is gevonden in de kofferbak van een auto. 

Haus Etna

De Scheveningse woning waar Schleyer enkele dagen is vast gehouden is enkele jaren geleden nog in het nieuws geweest, omdat pas in 2007 bekend werd gemaakt dat Schleyer daar verborgen is gehouden. Het huis, gelegen in een chique buurt, werd gehuurd door een vrouwelijk RAF-lid en stond bekend als 'Haus Etna', naar de schuilnaam van de huurster. Voor wie meer over het huis wil lezen, klik op de volgende link. 

Baader Meinhof Complex

De moord op Schleyer is slechts één voorbeeld van de terreurdaden van de RAF. Er is een aantal jaar geleden een film gemaakt over de RAF: Baader Meinhof Complex. De RAF stond namelijk ook bekend als de Baader-Meinhof-Groep. De film behandelt niet het gehele verleden van de RAF, maar eindigt met de dood van Schleyer in 1977, terwijl de RAF formeel tot 1998 heeft bestaan. Zie hieronder de trailer van de film. 

`Wir hatten ein barbarisches, schönes Leben.`

De titel van deze blog is tevens de titel van de biografie over Rudi Dutschke (1940-1979), de belangrijkste woordvoerder van de Außenparlementarische Opposition (APO), de buitenparlementaire oppositie in West-Duitsland. Ten tijde van de roerige jaren zestig ontstonden er in West-Duitsland verschillende studentenbewegingen die zich verzetten tegen de overheid, de oorlog in Viëtnam en tegen de preutsheid van de jaren vijftig. Een daarvan was de Sozialistische Deutsche Studentenbund (SDS), aanvankelijk onderdeel van de SPD, maar later hiervan uitgesloten ten gevolge van de radicalisering van deze studentenbeweging. De SDS werd de kern van de APO en had onder studenten veel aanhang.

Rudi Dutschke

Rudi Dutschke vluchtte in 1960 van Oost- naar West-Duitsland en ging Sociologie studeren. Hier  maakte hij kennis met het marxisme en zijn wens werd dat de Bondsrepubliek, Adenauer was destijds aan de macht, grondig hervormd moest worden. In 1967 zei hij het volgende over de regering: 

“Het huidige parlementair systeem is nutteloos: we hebben in ons parlement geen vertegenwoordigers die de belangen van onze bevolking uitdrukken, de echte belangen van onze bevolking.” 

Dutschke was een begaafd spreker en werd daarom de leider van de demonstrerende studenten waar hij veel populariteit ondervond.

Aanslag

Eind jaren zestig liepen verschillende demonstraties in West-Duitsland uit de hand, te meer omdat ze door de politie hard neergeslagen werden. In 1967 werd tijdens een demonstratie een student door een politieagent doodgeschoten en een jaar later werd Dutschke neergeschoten door een rechtse extremist. Hij overleefde deze aanslag, maar hield er wel een hersenbeschadiging aan over. Door het langzame herstel van Dutschke kwam er een einde aan de APO. Het streven naar hervorming van het overheidsbeleid, dat volgens veel West-Duitse studenten niet democratisch genoeg was, bleef voortleven. Echter, er was geen eenheid meer. Studenten werden lid van de sociaal-democratische SPD of de communistische DKP. Enkele andere studenten radicaliseerden en sloten zich aan bij de Rote Armee Fraktion (RAF) die haar idealen door middel van terreur wilde bereiken.

Eenzame strijder
In Wir hatten ein barbarisches, schönes Leben werd door Rudi's vrouw Gretchen Dutschke helder beschreven hoe Dutschke's persoonlijke gezinsleven, samen hadden ze drie kinderen, eruit zag. Nadat Rudi de aanslag had overleefd, veranderde hij in een eenzame strijder. Gretchen beschreef dit zogenaamde 'nomadenbestaan' uitvoerig in de biografie. Uiteindelijk duurde dit eenzame bestaan tot halverwege de jaren zeventig. Vanaf dat moment raakte hij betrokken bij de anti-kernenergiebeweging en de oprichting van de eerste 'groene' partij, Die Grünen. In die tijd reisde hij ook veel en was hij zelfs tijdelijk gastdocent aan de Rijksuniversiteit van Groningen.

Ongelukkigerwijs haalde Rudi de veertig niet. Ten gevolge van de in 1968 gepleegde aanslag op hem, kreeg hij in de daaropvolgende twaalf jaar last van epileptische aanvallen. Op 39-jarige leeftijd overleed hij aan zo'n aanval.

'Wir hatten ein barbarisches, schönes Leben'

Zijn vrouw vond zes jaar later een brief van hem terug die hij enkele jaren voor zijn dood al had geschreven en die gericht was aan haar, voor het geval er weer een aanslag op hem zou worden gepleegd. Hierin schreef hij:

"Hoe graag ik met je heb willen samenwonen, heb ik je vaak gezegd en ik zeg het hierbij nog een keer. We hadden een barbaars, maar vaak ook mooi leven met elkaar."

De biografie over Rudi Dutschke geeft een goed beeld van een man die de maatschappij, het politieke systeem en de heersende moraal in West-Duitsland wilde hervormen. Die strijd kon eenzaam zijn. Maar, zoals Gandhi al zei: "Wees de verandering die je in de wereld wilt zien." En dat probeerde Rudi Dutschke te laten zien in zijn helaas veel te korte leven. 

Gedenkplaat van Rudi Dutschke te Berlijn

De andere kant van ´Spur der Steine´

Het werd een van de meest bijzondere producties uit de DDR genoemd: Spur der Steine. Een Oost-Duitse film, die in 1966 de premiere genoot. Slechts drie dagen was deze film te zien in de bioscopen van de DDR om vervolgens op de lijst van ‘verboden films’ te komen staan. Er zouden “anti-socialistische” elementen in voorkomen. De toenmalige minister van Cultuur in de DDR, Klaus Gysi, zei het volgende over de film: “Da er aufgrund von falschen politischen Positionen seines Regisseurs auch künstlerisch ganz schwach sei, eben ein Machwerk in jeder Beziehung.” Pas drieëntwintig jaar later, in oktober 1989, mocht de film weer worden vertoond in de Duitse bioscopen.

Spur der Steine
In Spur der Steine werd het verhaal verteld van een groep constructiearbeiders op de “Schkona” bouwplaats in de DDR. De eigenwijze voorman Hannes Balla (Manfred Krug) was de leider van een groepje vrienden, allen gekleed in een cowboy-outfit. Als zij na een vijfer-incident (zie filmfragment hieronder) te ver gingen, kregen ze bezoek van de nieuwe partijsecretaris Werner Horrath (Eberhard Esche). Tegelijkertijd kwam de knappe vrouwelijke ingenieur Kati Klee (Krystyna Stypulkowska) in beeld, waardoor er een merkwaardige driehoeksverhouding ontstond. Al met al een controversiele film, die de gemoederen in de culturele scene van de DDR bezig hield.

Frank Beyer

De film werd geregisseerd door Frank Beyer (1932-2006), een Duitse filmregisseur die vooral in de DDR werkzaam was. Zijn films waren kritisch tegenover het DDR-regime. De gevolgen van het uitbrengen van Spur der Steine waren groot. Omdat de film niet overeenkwam met de socialistische ideeën van de DDR-ideologie werd de film verboden en mocht Beyer de jaren erna geen films meer regisseren. Hij moest de Oost-Duitse filmmaatschappij DEFA verlaten en mocht zich aanvankelijk slechts bezighouden met wat Oost-Duits televisiewerk en het Dresdner Theater. Pas in 1974 mocht hij weer films maken voor de DEFA. Ook werd hem het lidmaatschap van de Oost-Duitse communistische Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED) ontnomen. Toen Spur der Steine na de ‘Wende’ (Val van de Muur) in 1989 alsnog werd vertoond, won het de Publieksprijs bij het internationale Filmfestival te Berlijn. Frank Beyer wordt nog steeds gezien als een van de grootste filmregisseurs van het voormalige Oost-Duitsland.

De fatale afloop van het Stones-concert in West-Berlijn

West-Berlijn, 15 september 1965: The Rolling Stones brachten voor het eerst een bezoek aan West-Berlijn. De rock-‘n-rollband had net haar nieuwste album Out of our Heads uitgebracht met daarop de hit “(I Can’t Get No) Satisfaction”. Mick Jagger reageerde in 1995 als volgt over het meest bekende nummer van de Stones: 

"It was the song that really made the Rolling Stones, changed us from just another band into a huge, monster band. You always need one song."

Berliner Waldbühne
De Stones traden op in de Berliner Waldbühne, een openluchtpodium in West-Berlijn. Dit podium werd gebouwd in 1936 en werd gebruikt voor onder andere de Olympische Spelen. In deze eerste jaren van gebruikname droeg het podium de naam Dietrich-Eckart-Freilichtbühne, vernoemd naar Dietrich Eckart, een vroege aanhanger van Adolf Hitler en zijn nationaal-socialistische ideeën. Na de Tweede Wereldoorlog  kreeg het podium haar huidige naam, de Waldbühne, en werd het een Freiluftkino (openluchtbioscoop). Vanaf de jaren ’60 veranderde de Waldbühne wederom van functie: vanaf 1961 werden er alleen nog maar rockconcerten gegeven.

Het concert van de Stones in de Waldbühne werd een historische gebeurtenis. Na het optreden braken er rellen uit onder de duizenden Stones-fans, omdat het concert volgens hen te kort had geduurd. De Waldbühne werd verwoest, er werd gevochten met de politie (die in groten getale aanwezig was), die als reactie hierop de rebellerende fans met waterkanonnen bespoten. Tevens werden S-Bahn treinen vernield. De totale materiële schade bedroeg meer dan 400.000 DM.  De Waldbühne werd pas zeven jaar later hersteld en in 1981 werd het openluchtpodium weer in gebruik genomen.

DDR & Beat-Musik 
In de DDR werden de rellen heftig bekritiseerd. Het Stones-incident zorgde voor een toenemende bezorgdheid bij de DDR-leiders. Ze vreesden de invloed van ‘Beat-Musik’ op de DDR-jeugd. De beroemde woorden van DDR-leider Walter Ulbricht over de slechte invloeden vanuit het Westen waren de volgende: 

“Ist es denn wirklich so, dass wir jeden Dreck, der vom Westen kommt, nu kopieren müssen? Ich denke, Genossen, mit der Monotonie des Je-Je-Je, und wie das alles heißt, ja, sollte man doch Schluss machen.”

 Ulbricht pleitte voor een eigen Jugendkultur in de DDR. 


Hieronder is een filmfragment te zien van een verslag van het Stones-concert, waarbij er ook beelden getoond worden van de verwoeste Waldbühne na afloop van de rellen.

Een eerste glimp

Onlangs kreeg ik te maken met een nieuw fenomeen: bloggen. En wel bij het specialisatievak Duitslandstudies op de universiteit. In plaats van een zesduizend woorden tellend essay, mochten ik - en mijn klasgenoten - iedere week drie blogs schrijven over Duitsland. Met twee Duitse studieboeken naast mij, mocht ik elke week drie interessante onderwerpen uitkiezen om over te schrijven. Studeren was nog nooit zo leuk.

Nu, na zeven weken blogs schrijven, heb ik de smaak te pakken gekregen.

Zie hier mijn eerste, echte blog. 

Elke blog zal een glimp van mijn leven zijn

Elke blog zal anders zijn dan de rest 

Elke blog zal een klein beetje 'ik' zijn